Co to jest wiskoza
Wiskoza to włókno z celulozy regenerowanej, czyli najczęściej z celulozy drewna, którą rozpuszczono i z powrotem uformowano w nitkę. Tkanina z wiskozy to miękki, lejący materiał, z którego szyje się sukienki, bluzki i podszewki.
Wiskoza jest wegańska i należy do włókien sztucznych, czyli wytwarzanych z naturalnej celulozy w procesie chemicznym. Inne materiały opisujemy w dziale Moda.
Nazwa pochodzi od lepkiego roztworu celulozy, który w produkcji nazywa się właśnie wiskozą.
Z czego jest wiskoza i jak powstaje
Surowcem jest celuloza, głównie z drewna, czasem z lintersu, czyli krótkich włókien, które zostają na nasionach bawełny po zdjęciu dłuższych. Proces wygląda tak:
- Masę celulozową miesza się z ługiem sodowym (wodorotlenkiem sodu), prasuje i zostawia do dojrzewania. Tak powstaje alkaliceluloza.
- Alkaliceluloza reaguje z disiarczkiem węgla (CS₂) i powstaje ksantogenian celulozy, który da się rozpuścić.
- Ksantogenian rozpuszcza się w rozcieńczonym ługu i powstaje gęsty, pomarańczowy roztwór, czyli wiskoza.
- Roztwór przechodzi przez dysze przędzalnicze do kąpieli z kwasem siarkowym i siarczanem cynku. Celuloza wytrąca się jako włókno, a uwalniają się disiarczek węgla i siarkowodór.
- Włókna się rozciąga, płucze i wykańcza.
Gotowe włókno to znowu celuloza o luźniejszej budowie: uporządkowane, krystaliczne obszary to 30-40% włókna, a w bawełnie 60-70%. Dlatego wiskoza jest miękka i lejąca, a zarazem słabsza od bawełny, zwłaszcza na mokro.
Czy wiskoza jest naturalna i wegańska
Wiskoza powstaje z naturalnej celulozy w procesie chemicznym, więc należy do włókien sztucznych. Naturalna jest na przykład bawełna, a syntetyczny poliester. Jest wegańska, bo włókno to celuloza roślinna, najczęściej z drewna.
Nomenklatura scalona UE na 2025 rok dzieli włókna chemiczne na syntetyczne, otrzymywane przez polimeryzację (na przykład poliester), i sztuczne, otrzymywane przez rozpuszczenie lub obróbkę chemiczną naturalnych polimerów, takich jak celuloza (na przykład wiskoza).
Bawełna i wiskoza mają w unijnym wykazie nazw włókien osobne pozycje, a nazwę z wykazu wolno podać tylko dla włókna, które pasuje do jej opisu (rozporządzenie 1007/2011, art. 5 ust. 2 i załącznik I).
Na metce sprawdź dwie rzeczy:
- Skład. Co do zasady metka podaje wszystkie włókna z udziałem procentowym, w porządku malejącym (art. 9 ust. 1). Są wyjątki: drobne domieszki, do 5% każda, mogą figurować jako „inne włókna”, jeśli trudno je określić przy produkcji, a widoczne włókna ozdobne do 7% masy można pominąć (art. 9 ust. 2 i art. 10 ust. 1). Sprawdź też, czy w składzie nie ma włókien zwierzęcych: wełny (z runa owczego) albo jedwabiu (od owadów).
- Części zwierzęce. Jeśli ubranie je ma, metka musi podać „Zawiera nietekstylne części pochodzenia zwierzęcego” (art. 12).
Czy wiskoza to dobry materiał
Wiskoza jest miękka i dobrze się układa. Chłonie więcej wilgoci niż bawełna, a ubrania z niej nosi się zwykle latem.
Ma też słabsze strony: łatwo się gniecie i może się skurczyć w praniu.
Sprawdzi się w letniej sukience albo bluzce, którą możesz prać ręcznie. Gorzej pasuje do ubrań, które często pierzesz w pralce, bo tarcie w bębnie z czasem niszczy włókna.
Czy wiskoza oddycha, gniecie się, kurczy i rozciąga
Na wiele z tych cech wpływa woda. Na mokro wiskoza traci około połowy wytrzymałości, a według FabricLink 30-50%.
Czy wiskoza oddycha
Wiskoza dobrze chłonie wilgoć, lepiej niż bawełna. Włókno wiąże z powietrza 11-14% wilgoci, a bawełna 7-8%. Dostawca włókien Swicofil też ocenia wiskozę jako bardziej chłonną od bawełny i nazywa ją przewiewną. Przepuszczalność powietrza ten sam dostawca ocenia jako dobrą dla wiskozy, bardzo dobrą dla bawełny i słabą dla poliestru. Niezależnych pomiarów nie znaleźliśmy, a wiele cech zależy też od budowy tkaniny.
Czy wiskoza się gniecie
Tak. Tkaniny z celulozy, takie jak wiskoza i len, łatwo się gniotą. Swicofil tłumaczy to małą sprężystością włókna. W swoim porównaniu ocenia powrót po zgnieceniu jako słaby dla wiskozy i bawełny, a bardzo dobry dla poliestru. Producenci tkanin mogą to ograniczyć wykończeniem sieciującym: środki chemiczne łączą się z wiskozą i tworzą wiązania między sąsiednimi włóknami.
Czy wiskoza się kurczy po praniu
Może. W wodzie włókna pęcznieją na boki, nitki mocniej się falują i tkanina się skraca, najbardziej wzdłuż osnowy. W tym samym badaniu tkanina z włókna ciętego kurczyła się mocniej niż z włókna ciągłego, a skurcz po suszeniu zależał od tego, ile wilgoci zostało w tkaninie tuż przed suszeniem. Ubranie z metką „tylko czyszczenie chemiczne” wyprane w wodzie może się skurczyć nawet o dwa lub trzy rozmiary.
Czy wiskoza się rozciąga
Tak, bardziej niż bawełna. Włókno wiskozy wydłuża się przed zerwaniem o 17-30%, a bawełna o 7-14%. Na mokro wydłużenie wiskozy wynosi 21-30%. Swicofil pisze, że przez słabość na mokro wiskoza rozciąga się i kurczy bardziej niż bawełna. Rozciągliwość ubrania może dawać domieszka elastanu, który według definicji z załącznika I po rozciągnięciu do trzykrotnej długości wraca do początkowej.
Wiskoza czy bawełna, wiskoza czy poliester
| Wiskoza | Bawełna | Poliester | |
|---|---|---|---|
| Definicja (rozporządzenie 1007/2011, zał. I) | celuloza regenerowana, proces wiskozowy | włókno z nasion bawełny | co najmniej 85% estru diolu i kwasu tereftalowego |
| Przepuszczalność powietrza (ocena Swicofil) | dobra | bardzo dobra | słaba |
| Powrót po zgnieceniu (ocena Swicofil) | słaby | słaby | bardzo dobry |
| Umowny dodatek handlowy (zał. IX) | 13% | 8,5% | 1,5% |
Umowny dodatek handlowy to procent doliczany do suchej masy włókna przy obliczaniu składu na metce (art. 19 ust. 3). Oceny Swicofil to opinia jednego dostawcy włókien, bez pomiarów.
Wiskoza, modal i lyocell
Wszystkie trzy to celuloza regenerowana z tym samym umownym dodatkiem handlowym, 13%. Różni je sposób rozpuszczania celulozy i wytrzymałość.
| Wiskoza | Modal | Lyocell | |
|---|---|---|---|
| Definicja (zał. I) | proces wiskozowy | zmodyfikowany proces wiskozowy, wysoki moduł na mokro | przędzenie w rozpuszczalniku organicznym |
| Czym rozpuszcza się celulozę | ług sodowy i disiarczek węgla | ług sodowy i disiarczek węgla | rozpuszczalnik NMMO |
| Wytrzymałość (cN/tex) | 8,8-24 | 34 | 30-45 |
| Wilgoć wiązana z powietrza | 11-14% | 11,8% | 10-13% |
Więcej przeczytasz o modalu i lyocellu. Tencel to marka firmy Lenzing, pod którą sprzedaje ona swój lyocell i modal.
Jak prać wiskozę
- Zacznij od metki. Część wiskozy nadaje się tylko do czyszczenia chemicznego.
- Pierz ręcznie w chłodnej wodzie. Tak zwykle brzmi zalecenie na metce, jeśli wiskozę można prać w wodzie.
- Susz na wieszaku albo na płasko. Mokra wiskoza jest słabsza, a tarcie w pralce i suszarce bębnowej niszczy włókna.
- Prasuj chłodniej niż bawełnę. Według dostawcy włókien wiskoza wymaga nieco niższej temperatury żelazka niż bawełna.
Czy wiskoza jest zdrowa
Samo włókno to celuloza. Źródła, z których korzystamy, nie oceniają noszenia ubrań z wiskozy. Piszą o produkcji i disiarczku węgla.
W UE disiarczek węgla jest sklasyfikowany jako wysoce łatwopalny, podejrzewany o szkodliwe działanie na płodność i na dziecko w łonie matki oraz toksyczny dla narządów przy powtarzanym narażeniu.
Narażeni są przede wszystkim pracownicy, u których EPA opisuje skutki neurologiczne i rozrodcze. Ocena WHO z 2002 roku, oparta na badaniach pracowników zakładów wiskozowych, wskazuje układ nerwowy jako najbardziej wrażliwy na disiarczek węgla. Opisuje też zmiany, które zwiększają ryzyko chorób serca, i skutki dla oczu.
Wpływ wiskozy na środowisko
Według oceny WHO z 2002 roku, opartej na publikacji z 2000 roku, około 65% disiarczku węgla zużywanego na świecie szło na produkcję włókien wiskozowych. Związek nie wiąże się z gotowym włóknem, więc bez odpowiednich zabezpieczeń większość prawdopodobnie trafia do powietrza. Przegląd z 2018 roku podaje, że da się odzyskać tylko 70-75% tego związku, a dokument Komisji Europejskiej z 2007 roku opisuje duże ilości ścieków.
Źródła różnie oceniają surowiec. Raport Textile Exchange z 2025 roku podaje, że w 2024 roku 65-70% sztucznych włókien celulozowych powstało z surowca z certyfikatem FSC albo PEFC. Canopy na stronie kampanii CanopyStyle (stan na październik 2026) szacuje, że na takie tkaniny co roku wycina się ponad 300 milionów drzew, a wiele z nich rośnie w najcenniejszych lasach. Raport Changing Markets z 2017 roku opisał nieoczyszczone ścieki z zakładów w Indonezji, Chinach i Indiach i zaznaczył, że skutki zależą od sposobu produkcji.
Lyocell powstaje bez disiarczku węgla, a rozpuszczalnik odzyskuje się w ponad 99%.
Skąd te informacje
- Prawo: rozporządzenie (UE) nr 1007/2011 z dnia 27 września 2011 r. (art. 5, 9, 10, 12 i 19, załączniki I i IX), Nomenklatura scalona UE na 2025 rok (dział 54, uwaga 1), rozporządzenie CLP (WE) nr 1272/2008.
- Instytucje: Komisja Europejska (JRC, 2007), WHO (2002), US EPA.
- Właściwości: przeglądy naukowe z 2018 i 2024 roku, badania z 2021 i 2016 roku (drugie znamy tylko ze streszczenia), Swicofil, FabricLink.
- Surowiec i marka: Textile Exchange, Canopy, Changing Markets, Textile World.
Źródła podają różną utratę wytrzymałości na mokro (około połowy albo 30-50%) i różnie oceniają surowiec drzewny. O przepuszczalności powietrza mamy tylko ocenę jednego dostawcy, a skurczu po praniu nie znaleźliśmy w procentach: FabricLink podaje tylko przykład w rozmiarach.
