Co to jest lyocell
Lyocell to włókno z celulozy, najczęściej drzewnej: celulozę rozpuszcza się w rozpuszczalniku organicznym zmieszanym z wodą i przędzie z tego roztworu nowe włókno, bez przerabiania celulozy na inny związek chemiczny. Po polsku nazywa się tak samo, w sklepach często występuje pod marką Tencel, a robi się z niego ubrania, bieliznę i pościel.
To włókno wytwarzane przez człowieka (ani naturalne, ani syntetyczne) i wegańskie, bo powstaje z celulozy roślinnej. W unijnym wykazie nazw włókien lyocell ma własną pozycję, osobną od wiskozy i modalu (rozporządzenie nr 1007/2011, zał. I, poz. 33).
Pierwszą instalację pilotażową tej metody zbudowano w Wielkiej Brytanii w 1982 roku, a włókno trafiło na rynek pod marką Tencel. Produkcję przemysłową uruchomiła brytyjska firma Courtaulds na początku lat dziewięćdziesiątych.
Tkanina z lyocellu idzie na dżinsy, spodnie typu chino, bieliznę, odzież codzienną, ręczniki i pościel. Inne materiały opisujemy w dziale Moda.
Tencel: co to za materiał
Tencel to marka, pod którą Lenzing sprzedaje trzy włókna z celulozy: TENCEL™ Lyocell, TENCEL™ Modal i TENCEL™ Lyocell Filament.
Na metce w Unii Europejskiej skład opisuje się nazwami z wykazu w rozporządzeniu nr 1007/2011 (art. 5). Znak towarowy, na przykład TENCEL™, można podać tuż przed nazwą włókna albo tuż za nią (art. 16 ust. 2). Dlatego na ubraniu z Tencelu przeczytasz „lyocell” albo „modal”, często z dopiskiem TENCEL™. TENCEL™ Modal to inne włókno z celulozy, opisane na stronie Modal.
Jak powstaje lyocell
Pnie drzew okorowuje się i rozdrabnia na zrębki, a z drewna wydziela się celulozę, która stanowi około 40% jego masy. Powstaje z niej masa celulozowa do rozpuszczania.
Nadaje się do tego masa celulozowa z różnych drzew, na przykład z eukaliptusa, a także krótkie włókna bawełny. Lenzing wytwarza ją z eukaliptusa w Brazylii i głównie ze świerka w Czechach.
Dalej proces wygląda tak:
- Masę celulozową miesza się z wodą i rozpuszczalnikiem NMMO (N-tlenkiem N-metylomorfoliny), a gdy odparowuje się część wody, celuloza się rozpuszcza i powstaje gęsty roztwór.
- Roztwór się filtruje, żeby usunąć nierozpuszczone cząstki.
- Roztwór przeciska się przez dysze przędzalnicze, a strumienie przechodzą przez szczelinę powietrzną i trafiają do kąpieli, w której celuloza krzepnie we włókno.
- Włókno się płucze, a wypłukany rozpuszczalnik odzyskuje się i używa ponownie.
- Na koniec włókno się bieli, wykańcza, suszy i tnie na potrzebną długość.
Wiskoza powstaje inaczej. Celulozę trzeba najpierw potraktować ługiem sodowym, a potem dwusiarczkiem węgla, który zamienia ją w związek rozpuszczalny w ługu. Przy lyocellu ten krok odpada, bo NMMO rozpuszcza celulozę bez reakcji chemicznej. To właśnie oznaczają słowa „bez wytworzenia pochodnych” w unijnej definicji.
Czy lyocell jest naturalny i wegański
Lyocell to włókno wytwarzane przez człowieka z celulozy, więc nie należy ani do włókien naturalnych, ani do syntetycznych. Samo włókno jest wegańskie.
Unijny wykaz definiuje włókna naturalne przez pochodzenie: bawełnę przez nasiona bawełny, len przez łyko lnu, wełnę przez runo owcy (zał. I, poz. 1, 5 i 7). Lyocell definiuje przez sposób wytwarzania.
Surowcem jest celuloza, najczęściej drzewna, a w procesie używa się głównie wody z NMMO. W opisach procesu w naszych źródłach nie ma surowców pochodzenia zwierzęcego. Według definicji The Vegan Society weganizm dotyczy też ubrań, więc przy gotowym ubraniu sprawdź na metce dwie rzeczy:
- czy w składzie nie ma włókien zwierzęcych, na przykład wełny albo jedwabiu,
- czy nie ma dopisku „Zawiera nietekstylne części pochodzenia zwierzęcego”. Producent musi go dodać, gdy ubranie ma na przykład skórzaną naszywkę (art. 12).
Czy lyocell jest zdrowy? Opisujemy tylko, z czego jest i jak powstaje, i nie oceniamy wpływu na skórę ani zdrowie. Gotowe włókno składa się z celulozy, z której zbudowane są też bawełna i len, choć samo włókno powstaje w fabryce. O rozpuszczalniku piszemy w części o środowisku.
Właściwości: czy lyocell oddycha, czy jest wytrzymały i czy się mechaci
Czy lyocell oddycha
Tak. Lyocell przepuszcza powietrze i chłonie wilgoć, jak inne włókna z celulozy. Według poradnika Uniwersytetu Stanowego Ohio chłonie więcej wilgoci niż bawełna i jedwab, a mniej niż wełna, len i wiskoza. W badaniu z 2024 roku skarpety z lyocellu i wiskozy lepiej chłonęły wilgoć i przepuszczały powietrze niż bawełniane.
Źródła różnie oceniają, czy lyocell chłonie więcej niż wiskoza. Przegląd z 2024 roku podaje, że nieco mniej, a przegląd z 2018 roku ocenia jego chłonność wyżej.
Czy lyocell jest wytrzymały
Lyocell należy do najmocniejszych włókien z celulozy. Na mokro zachowuje do 85% wytrzymałości suchego włókna. Wiskoza na mokro traci mniej więcej połowę wytrzymałości, a lyocell jest od niej około dwa razy mocniejszy na sucho i trzy razy na mokro. Według przeglądu z 2024 roku na mokro dorównuje bawełnie. Przegląd z 2018 roku łączy tę wytrzymałość z wyższą orientacją cząsteczek we włóknie lyocellu niż w wiskozie.
Czy lyocell się mechaci
W badaniu z 2024 roku skarpety z lyocellu przed praniem mechaciły się mniej niż bawełniane. Typowym problemem lyocellu jest fibrylacja. Gdy mokre włókno ociera się o coś, na przykład w pralce, odszczepiają się od niego cienkie włókienka i tkanina pokrywa się meszkiem.
Producenci tkanin ograniczają fibrylację enzymami albo wykończeniem chemicznym. Potrafią ją też wykorzystać: krótkie włókienka, które zostają w tkaninie, dają miękką, zamszową powierzchnię nazywaną brzoskwiniową skórką.
Po pięciu cyklach prania lepiej pod względem mechacenia wypadły skarpety z wiskozy z przędzy z dyszy powietrznej. Fibrylacja obniżyła za to odporność skarpet z lyocellu na ścieranie.
Lyocell a wiskoza i modal
Lyocell, wiskoza i modal to trzy włókna z celulozy regenerowanej. Prawo UE odróżnia je po procesie, w którym powstają.
| Lyocell | Wiskoza | Modal | |
|---|---|---|---|
| Pozycja w zał. I rozporządzenia 1007/2011 | nr 33 | nr 25 | nr 22 |
| Definicja w prawie UE | celuloza rozpuszczona i przędzona w rozpuszczalniku organicznym, bez wytworzenia pochodnych | celuloza regenerowana w procesie wiskozowym | celuloza z modyfikowanego procesu wiskozowego, o wysokiej wytrzymałości na rozerwanie i wysokim module sprężystości na mokro |
| Jak rozpuszcza się celulozę | bezpośrednio w NMMO z wodą, bez reakcji chemicznej | ług sodowy, potem dwusiarczek węgla | jak wiskoza, ze zmienionym roztworem i ustawieniami przędzenia |
| Odzysk chemikaliów | ponad 99% rozpuszczalnika | 70-75% dwusiarczku węgla | brak porównywalnych danych w naszych źródłach |
| Na mokro | do 85% wytrzymałości na sucho | traci około połowy wytrzymałości | wysoki moduł sprężystości na mokro (warunek definicji) i wysoka wytrzymałość na mokro |
| Uwagi w źródłach | skłonność do fibrylacji na mokro | po zmoczeniu może się rozciągać lub kurczyć | poza wytrzymałością na mokro właściwości bliskie wiskozie |
| Pod marką Tencel | tak, TENCEL™ Lyocell | nie | tak, TENCEL™ Modal |
Jak prać lyocell i czy się gniecie
Najważniejsza jest metka, bo o sposobie prania decyduje wykończenie tkaniny. Lyocell bez zabezpieczenia przed fibrylacją ma zwykle na metce zalecenie: tylko czyszczenie chemiczne. Tkaniny wykończone enzymami lub chemicznie zwykle znoszą pralkę.
Mokrej tkaniny lepiej nie trzeć, także przy usuwaniu plam, bo tarcie na mokro sprzyja fibrylacji.
Co do temperatury prania, suszarki i żelazka źródła się różnią. Poradnik z Ohio zaleca dla tkanin do prania w pralce średnią temperaturę wody, pozwala na suszarkę i prasowanie w średniej lub wysokiej temperaturze. Serwis poradnikowy Cleanipedia (Unilever) zaleca program delikatny i niską temperaturę, odradza suszarkę i radzi prasować w niskiej temperaturze. Rozstrzyga metka.
Według poradnika z Ohio lyocell się gniecie, podobnie jak inne włókna z celulozy, a zagniecenia mogą się pojawić po zmoczeniu tkaniny. Poradnik radzi powiesić ubranie w ciepłym, wilgotnym miejscu, na przykład w łazience po prysznicu, a resztę wyrównać ciepłym żelazkiem.
Wpływ na środowisko
Według przeglądów z 2018 i 2024 roku w zamkniętym obiegu odzyskuje się ponad 99% NMMO. Lenzing podaje na swojej stronie (stan: październik 2026) około 99,8% dla własnych zakładów. Dla wiskozy przegląd z 2018 roku podaje odzysk 70-75% dwusiarczku węgla.
Ten obieg ma swoje koszty. Odzyskiwanie rozpuszczalnika wymaga dużo energii, a część NMMO rozkłada się w trakcie procesu, między innymi na morfolinę i formaldehyd, więc do roztworu można dodawać stabilizatory.
Lenzing deklaruje na swojej stronie (październik 2026), że drewno pochodzi z lasów z certyfikatem FSC lub PEFC albo z innych kontrolowanych źródeł. Lyocell innych firm może mieć inne pochodzenie.
Ocena cyklu życia z 2010 roku, którą naukowcy z Uniwersytetu w Utrechcie wykonali na zlecenie Lenzinga, obejmuje jego włókna od surowca do bramy fabryki. Najniższy łączny wpływ na środowisko miały w niej lyocell (Tencel), modal i wiskoza z Austrii. Wiskoza z Azji wypadła podobnie jak poliester, a bawełna najgorzej, z powodu toksyczności dla ekosystemów, eutrofizacji, zużycia wody i zajęcia gruntów. Badanie nie obejmuje noszenia, prania ani utylizacji.
Skąd te informacje
Definicje pochodzą z rozporządzenia (UE) nr 1007/2011 i przepisów amerykańskiej Federalnej Komisji Handlu. Proces i właściwości opisujemy według dwóch przeglądów, badania skarpet i poradnika z Ohio z 1999 roku, fibrylację według patentu pierwszego producenta Tencelu. Ze stron Lenzinga bierzemy tylko fakty o procesie i marce. Ocenę cyklu życia zlecił Lenzing, porady prania uzupełnia Cleanipedia, a definicja weganizmu pochodzi od The Vegan Society.
Źródła różnie oceniają chłonność lyocellu wobec wiskozy i różnią się co do temperatury prania, suszarki i żelazka. Odzysk rozpuszczalnika przeglądy podają jako ponad 99%, producent jako 99,8%. Porady o zagnieceniach opieramy na jednym źródle. Nie dotarliśmy do normy ISO 2076 ani terminologii BISFA. Stan: październik 2026.
