Rodzaje wełny
Wełna owcza to wełna w znaczeniu prawnym: rozporządzenie (UE) nr 1007/2011 nazywa wełną włókno z runa owczego lub jagnięcego (Ovis aries). Alpaka, moher, kaszmir i angora to w tym samym załączniku sierść innych zwierząt: alpaki, kozy angorskiej, kozy kaszmirskiej i królika angorskiego. Te nazwy mogą stać na metce same albo z wyrazem „wełna” lub „sierść”.
Żadna wełna nie jest wegańska, bo każda pochodzi od zwierzęcia. Vegan Society wymienia wełnę wśród materiałów, z których wegańska moda rezygnuje.
| Wełna | Zwierzę | Jak się ją pozyskuje | Grubość włókna | Skąd najwięcej | Certyfikat |
|---|---|---|---|---|---|
| owcza | owca, około 200 ras i krzyżówek | strzyżenie, zwykle raz w roku | 15-45 µm | wiele krajów | RWS |
| merino | owca rasy merynos | strzyżenie | około 11,5-25 µm | Australia | RWS |
| alpaka | alpaka | strzyżenie, zwykle raz w roku | 20-34 µm | Peru, około 80% alpak (FAO, 1995) | RAS |
| moher | koza angorska | strzyżenie | 24-28 µm u koźląt, 36-46 µm u dorosłych kóz | RPA (51%) i Lesotho (16%) w 2022 roku | RMS |
| kaszmir | koza kaszmirska | czesanie w czasie linienia albo strzyżenie | 12,5-21 µm, zależnie od kraju | Chiny, potem Mongolia | Good Cashmere Standard |
| angora | królik angorski | strzyżenie, u odmiany francuskiej czasem wyrywanie | 11-13 µm | Chiny, około 90% (FAO, 1995) | żaden z opisanych niżej |
Wełna owcza i merino
Wełna owcza pochodzi od wielu ras, a jej grubość waha się od 15 µm u merynosów do 45 µm u owiec, które dają wełnę na dywany. Merino to wełna jednej rasy, merynosa, zwykle o grubości od około 11,5 do 25 µm.
Grube włókna, od około 30 µm w górę, kłują skórę. Mulesing, czyli wycinanie płatów skóry z okolicy krocza i ogona, stosuje się u merynosów. Szczegóły, zakazy i certyfikaty opisujemy w artykule o wełnie merino.
Wełna z alpaki
Wełna z alpaki to sierść alpaki (Vicugna pacos), którą strzyże się zwykle raz w roku. Włókno ma 20-34 µm grubości, a według FAO z 1995 roku około 80% alpak żyje w Peru, głównie w regionach Puno, Arequipa i Cuzco.
FAO wyróżnia dwa typy alpak: huacaya (80%) i suri, której włókno jest najdłuższe. Strzyżenie pomaga też alpakom znosić letnie upały.
Dobrostan przy strzyżeniu. Według przeglądu badań z 2025 roku duże znaczenie ma sposób unieruchomienia: alpaki lepiej znoszą strzyżenie na stojąco niż na leżąco, z nogami przytrzymanymi linami. Autorzy piszą też, że brakuje przepisów o dobrostanie dotyczących właśnie alpak, a prawo UE ma dla nich tylko ogólne zasady.
Baby alpaka. W Peru włókno alpaki sortuje się według cienkości, długości i koloru na sześć lub siedem grup jakości, od „Alpaca Super Baby” i „Alpaca Baby” po włókno grube; klasyfikację opisuje norma NTP 231.301. Takie nazwy nie są jednolite na świecie, dlatego amerykański standard włókna alpaki dzieli włókno na numerowane klasy według grubości, bez nazw „baby” czy „royal baby”.
Moher: co to jest
Moher to sierść kozy angorskiej. Nazwa rasy pochodzi od Angory, czyli dzisiejszej Ankary w Turcji.
Włókno koźląt ma przy pierwszym strzyżeniu 24-28 µm, a dorosłych kóz 36-46 µm. W 2022 roku na świecie zebrano około 4,55 mln kg moheru, z czego 51% w RPA i 16% w Lesotho.
Moher i angora to różne włókna. Moher daje koza angorska, a angorę królik angorski. Rozporządzenie UE wymienia je osobno.
Kaszmir: co to jest
Kaszmir to delikatny puch kozy kaszmirskiej. W Azji, obu Amerykach i większości krajów Bliskiego Wschodu zbiera się go ręcznym czesaniem w czasie wiosennego linienia, a w Iranie, Afganistanie, Nowej Zelandii i Australii kozy się strzyże.
Najwięcej kaszmiru dają Chiny, potem Mongolia. Grubość zależy od pochodzenia: według FAO kaszmir chiński ma 12,5-16 µm, mongolski 16-17,5 µm, a irański i afgański 17-21 µm.
Czesanie. RSPCA Australia pisze, że przy czesaniu kozom wiąże się nogi, co może wywołać strach i stres, a ostre zęby grzebienia mogą powodować siniaki i rany. Czesanie jednej kozy trwa około godziny i może być bardziej bolesne dla kóz, które jeszcze nie linieją. RSPCA nie popiera czesania grzebieniem o ostrych zębach.
Angora: co to jest
Angora to sierść królika angorskiego. Według FAO rasa powstała z mutacji u dzikich królików we Francji pod koniec XVIII wieku. Włókno ma 11-13 µm, a królika strzyże się zwykle co trzy miesiące.
Według FAO z 1995 roku Chiny dają około 90% światowej angory. FAO pisze też, że królikom odmiany francuskiej sierść bywa wyrywana. Organizacja FOUR PAWS podaje (2024), że króliki trzyma się w małych drucianych klatkach, a sierść ścina się lub wyrywa bez leków przeciwbólowych. Organizacja wzywa marki do rezygnacji z angory.
Badanie z fermy we wschodnich Chinach (2019) wyliczyło, że sierść najlepiej zbierać co 75 dni, a okres użytkowania królika w produkcji wełny to około 28 miesięcy. Żaden z certyfikatów opisanych niżej nie obejmuje angory.
Certyfikaty wełny: RWS, RAS, RMS i Good Cashmere Standard
Trzy standardy prowadzi organizacja Textile Exchange, czwarty fundacja Aid by Trade Foundation. Każdy obejmuje jedno włókno i opisuje wymagania, które musi spełnić gospodarstwo. Porównujemy je na podstawie ich własnych tekstów.
| RWS (wersja 2.1) | RAS (wersja 1.0) | RMS (wersja 1.1) | Good Cashmere Standard (wersja 2.0) | |
|---|---|---|---|---|
| Włókno | wełna owcza | alpaka | moher | kaszmir |
| Mulesing | zakazany, także zamrażaniem; przyjmuje gospodarstwa, które z niego zrezygnowały, choć w ich stadach mogą być starsze owce po mulesingu | nie dotyczy | nie dotyczy | nie dotyczy |
| Kastracja | u samców trzymanych po okresie dojrzewania, w wieku od 24 godzin do 8 tygodni; leki przeciwbólowe, gdy są dostępne, obowiązkowe przy zabiegu chirurgicznym | u samców trzymanych po okresie dojrzewania, skalpelem, z lekami przeciwbólowymi, do 12. miesiąca życia | jak w RWS, a bezkrwawym emaskulatorem do 14. tygodnia | po ocenie ryzyka, skalpelem lub kleszczami Burdizzo, z lekami przeciwbólowymi; znieczulenie miejscowe nieobowiązkowe |
| Inne zabiegi | obcinanie ogona tylko wtedy, gdy bez tego ucierpiałby dobrostan | zakaz wypalania znaków; nacinanie ucha tylko wtedy, gdy kolczyk może zginąć, najwyżej 10% ucha | zakaz usuwania rogów, chyba że wymaga tego dobrostan; zakaz wypalania znaków | zakaz wszystkich zabiegów poza kastracją i kolczykowaniem, w tym nacinania uszu i usuwania rogów |
| Pozyskanie włókna | strzyżenie | strzyżenie; miękkie liny, które nie uciskają naczyń; zakaz krępowania pętlą wokół brzucha i nóg | strzyżenie zaplanowane z myślą o pogodzie | czesanie tylko wtedy, gdy kozy same zaczynają linieć; miękkie liny |
RAS i RMS mają też opcjonalny moduł dla rzeźni, a Good Cashmere Standard opisuje ubój i eutanazję kóz. Fundacja prowadząca GCS zaczęła od gospodarstw w Mongolii Wewnętrznej w Chinach i opiera standard na niezależnych audytach.
Od końca 2026 roku Textile Exchange zastępuje RWS, RAS i RMS jednym standardem Materials Matter, obowiązkowym od końca 2027 roku.
Która wełna jest najbardziej etyczna
Wegańska nie jest żadna, także z certyfikatem. Certyfikat wyklucza wymienione w nim praktyki, na przykład mulesing w RWS albo czesanie kóz poza linieniem w GCS. Kastrację dopuszczają wszystkie cztery standardy.
Badacze, którzy w 2023 roku ocenili 17 standardów dla sześciu materiałów zwierzęcych (w tym wełny, alpaki, moheru i kaszmiru), tylko jeden zaliczyli do kategorii „akceptowalnej”. Większość standardów wełny zakazuje mulesingu, ale żaden z 17 standardów nie zakazuje wszystkich rutynowych zabiegów. Twórcy GCS piszą, że nie znają badań, które ustaliłyby, czy dla kóz lepsze jest czesanie, czy strzyżenie.
Jeśli kupujesz wełnę:
- szukaj nazwy certyfikatu na metce lub w opisie produktu;
- pytaj sprzedawcę, czy certyfikat obejmuje całe włókno w produkcie;
- przy angorze pytaj o pochodzenie, bo żaden z tych standardów jej nie obejmuje.
RSPCA Australia radzi wybierać certyfikaty, które publikują swoje wymagania i przewidują regularne, także niezapowiedziane kontrole gospodarstw.
Czym zastąpić wełnę
Obok włókien zwierzęcych rozporządzenie (UE) nr 1007/2011 wymienia włókna roślinne, takie jak len i bawełna, włókna celulozowe, czyli wiskozę, modal i lyocell, oraz syntetyczne, na przykład akryl i poliester. Wśród nich szukaj zamienników wełny, a skład ubrania sprawdzisz na metce.
Europejska Agencja Środowiska (2022) zwraca uwagę, że ubrania z syntetyków uwalniają mikroplastik w praniu i przy noszeniu. Mikrowłókna gubią też tkaniny naturalne. Pozostałe materiały znajdziesz w dziale Moda.
Skąd te informacje
Nazwy włókien i to, co może stać na metce, podajemy za rozporządzeniem (UE) nr 1007/2011. Fakty o zwierzętach i włóknach pochodzą z opracowania FAO z 1995 roku, przeglądu badań o alpakach z 2025 roku i badania o królikach angorskich z 2019 roku. Opis certyfikatów opiera się na tekstach samych standardów (RWS 2.1, RAS 1.0, RMS 1.1, Good Cashmere Standard 2.0) i na ocenie standardów z 2023 roku. O dobrostanie kóz piszemy za RSPCA Australia, a stanowisko FOUR PAWS przytaczamy z nazwą organizacji.
Dane FAO o udziałach krajów pochodzą z 1995 roku, dlatego przy każdej z nich podajemy rok. Grubość włókna źródła podają w różnych przedziałach, więc przytaczamy cały zakres. Granicy grubości dla „baby alpaca” nie podajemy, bo źródła podają różne wartości.
