Co to jest wełna merino
Wełna merino, po angielsku merino wool, to wełna z runa owiec rasy merynos. To włókno zwierzęce z białka keratyny, a merynos to najbardziej znana na świecie rasa owiec o cienkiej wełnie.
Wełna merino nie jest wegańska, bo pochodzi od zwierzęcia. Prawo UE nazywa wełną włókno z runa owiec lub jagniąt (Ovis aries).
Rasa wywodzi się z Hiszpanii, a FAO opisuje merynosa hiszpańskiego jako przodka wszystkich merynosów na świecie. Polska ma własną, starą rasę: merynosa polskiego, hodowanego od lat 70. XIX wieku.
Grubość włókna podaje się w mikrometrach (µm). Australijski urząd statystyczny dzielił merynosy na cztery typy, od typu z wełną „superfine” (18 µm i mniej) do typu z najgrubszą wełną (23-25 µm). Przegląd w czasopiśmie „Acta Dermato-Venereologica” podaje 15-18,5 µm dla wełny „superfine” i 11,5-15 µm dla „ultrafine”. Źródła dzielą klasy inaczej, więc podajemy cały zakres: od około 11,5 do 25 µm.
Najwięcej wełny merino daje Australia. W 2001 roku było to ponad 50% światowej produkcji, według australijskiego urzędu statystycznego. W sezonie 2018/19 było to około 70%, według szacunku IWTO z opracowania Wool 2030 z 2020 roku.
Czy wełna merino jest wegańska
Nie. Według definicji Vegan Society weganizm wyklucza wykorzystywanie zwierząt także do produkcji ubrań, a weganie unikają materiałów pochodzenia zwierzęcego. Vegan Society wymienia wełnę wprost, obok skóry, futra i jedwabiu, wśród materiałów, których wegańska moda nie używa. O futrach, innym materiale pochodzenia zwierzęcego, piszemy w artykule o zakazie hodowli zwierząt na futra. Znak Vegan Trademark może dostać tylko produkt, do którego produkcji nie użyto żadnego produktu zwierzęcego, produktu ubocznego ani pochodnej.
Wełna od owiec bez mulesingu nadal jest włóknem zwierzęcym.
Mulesing: co to jest
Mulesing to chirurgiczne usunięcie skóry z okolicy krocza i ogona owcy, żeby zapobiec muszycy. Skórę usuwa się specjalnymi nożycami. Jagnięciu wycina się płaty skóry w kształcie półksiężyca, a po zabliźnieniu zostaje naga, napięta blizna bez fałdów.
Po co się to robi. Część merynosów ma pofałdowaną, wełnistą skórę wokół zadu i ogona. To miejsce bywa wilgotne od moczu i kału, więc muchy plujki składają tam jaja. Larwy wylęgają się po 12-24 godzinach i żerują na żywej tkance, a nieleczona muszyca może zabić owcę. Mulesing opracowano właśnie dla merynosów o mocno pofałdowanej skórze.
Jak przebiega. Według AWEX zabieg wykonuje się zwykle na jagniętach w wieku od 2 do 12 tygodni. RSPCA Australia podaje 6-10 tygodni i dodaje, że w tym samym czasie jagniętom można obciąć ogon, a samce wykastrować. RSPCA pisze też, że przed zabiegiem nie stosuje się znieczulenia, a leków przeciwbólowych po nim nie zawsze się podaje.
Ból. Mulesing jest bolesny. Australijskie Stowarzyszenie Weterynaryjne (AVA) pisze o ostrym bólu, stresie i zmianach zachowania nawet przez 3 tygodnie. Rana zabliźnia się w ciągu 5-7 tygodni. Leki przeciwbólowe zmniejszają objawy bólu. W badaniu terenowym CSIRO ból i dyskomfort utrzymywały się jednak także po ich podaniu.
Istnieje też odmiana z ciekłym azotem, w której skórę usuwa się przez zamrożenie. Responsible Wool Standard (RWS) w wersji 2.1, opisany niżej, uznaje ją za mulesing.
Alternatywy. Długofalowym rozwiązaniem jest hodowla owiec o gładszej skórze, które rzadziej zapadają na muszycę i nie wymagają mulesingu. RSPCA ocenia, że przestawienie stada trwa od kilku do 10 i więcej lat. Branża badała też plastikowe klipsy zakładane na skórę i zastrzyki śródskórne. Według AVA obie metody wywołują mniejszy ostry ból niż mulesing, ale też wiążą się z bólem i ryzykiem.
Gdzie mulesing jest zakazany
Nowa Zelandia. Od 1 października 2018 roku mulesing jest tam zakazany. Przepis 59 rozporządzenia Animal Welfare (Care and Procedures) Regulations 2018 zabrania usuwania „jakąkolwiek metodą” skóry z okolicy krocza oraz fałdów i zmarszczek skóry przy ogonie owcy. Grozi za to grzywna do 5000 dolarów nowozelandzkich dla osoby fizycznej i do 25 000 dla firmy.
Australia. Tu mulesing jest legalny. W 2004 roku branża zobowiązała się odejść od niego do 2010 roku, a w 2009 roku wycofała się z tego terminu.
W stanowisku z lipca 2026 roku AVA popiera stopniowe wygaszanie mulesingu przez hodowlę owiec odpornych na muszycę i odrzuca nagły zakaz. Według AVA około 25% wełny sprzedawanej na aukcjach pochodzi od owiec bez mulesingu, a około 45% od owiec poddanych mulesingowi z lekami przeciwbólowymi. RSPCA Australia podaje, że leki przeciwbólowe są obowiązkowe tylko w Wiktorii i na Tasmanii.
RSPCA Australia pisze, że Australia jest jedynym krajem, w którym, o ile wiadomo, wciąż stosuje się mulesing.
Jak kupić wełnę bez mulesingu
Rozporządzenie (UE) nr 1007/2011 wymaga, żeby etykieta podawała skład włókien (art. 14) i informowała o nietekstylnych częściach pochodzenia zwierzęcego (art. 12). Przepisy o etykiecie nie wymagają informacji o mulesingu. Tę informację dają certyfikaty i deklaracje hodowców.
| Oznaczenie | Kto je prowadzi | Czy wyklucza mulesing | Co sprawdza |
|---|---|---|---|
| RWS (Responsible Wool Standard) | Textile Exchange | częściowo: zakazuje mulesingu każdą metodą, także ciekłym azotem, ale przyjmuje gospodarstwa „Ceased Mulesing”, w których stadach mogą być jeszcze starsze owce po mulesingu (wersja 2.1) | niezależne audyty farm (dobrostan, gospodarka gruntami) i każdego etapu łańcucha dostaw; logo tylko przy 100% wełny z certyfikatem |
| ZQ | Zentera, dawniej The New Zealand Merino Company | tak, według Farm Weekly (2018) i Collective Fashion Justice (2021) | niezależne audyty praktyk hodowlanych |
| ZQ+ (dawniej ZQRX) | Zentera | źródła, do których dotarliśmy, tego nie opisują | program rolnictwa regeneratywnego |
| NWD „NM” (Non Mulesed) | AWEX, australijska giełda wełny | tak, wyklucza też zamrażanie ciekłym azotem | dobrowolna deklaracja hodowcy dla stada; AWEX kontroluje deklaracje w dokumentach i na farmach |
| NWD „CM” (Ceased Mulesing) | AWEX | częściowo: przez ostatnie 12 miesięcy żadne jagnię z gospodarstwa nie przeszło mulesingu i nie kupiono owiec po mulesingu | to status gospodarstwa, więc wełna może pochodzić od starszych owiec po mulesingu |
| „mulesing-free” bez nazwy certyfikatu | sprzedawca | zależy od tego, na czym opiera się deklaracja | nic, chyba że sprzedawca wskaże certyfikat albo deklarację |
Kody „AA” i „M” w australijskiej deklaracji NWD oznaczają owce po mulesingu, odpowiednio z lekami przeciwbólowymi i bez nich.
Textile Exchange zastępuje RWS nowym standardem Materials Matter: można go stosować od 31 grudnia 2026 roku, a od 31 grudnia 2027 roku będzie obowiązkowy. Jeśli zobaczysz tę nazwę na produkcie, zapytaj sprzedawcę, czy ten standard wyklucza mulesing.
Co możesz zrobić przy zakupie:
- szukaj nazwy certyfikatu na metce albo w opisie produktu;
- pytaj markę o jej politykę wobec mulesingu, do czego zachęca też RSPCA;
- hasło „mulesing-free” bez certyfikatu albo deklaracji traktuj jak zapewnienie sprzedawcy i zapytaj, na czym się opiera.
Czy wełna merino gryzie
Grube końcówki włókien, powyżej około 30 µm, kłują i drapią skórę. Są sztywne i nie zginają się przy kontakcie ze skórą. To cecha grubych włókien w ogóle, także innych niż wełna. W badaniach ubrania o średniej grubości włókna poniżej 19-21 µm nie kłuły.
Laboratoria wełny liczą tak zwany comfort factor, czyli odsetek włókien o grubości do 30 µm, a na odzież przeznacza się wełnę, w której jest ich co najmniej 95%. Włókna wełny merino mają zwykle 11,5-25 µm grubości, więc merino gryzie rzadziej niż grubsza wełna. Odczucie zależy też od przędzy i splotu.
Jak prać wełnę merino
Zacznij od metki: do pralki wkładaj tylko to, co według producenta można w niej prać.
- Pralka: program do wełny (zwykle delikatny, 40 °C), a jeśli go nie ma, zimne pranie albo program do tkanin delikatnych. Odwróć ubranie na lewą stronę.
- Środek piorący: łagodny, neutralny, do wełny; bez mocnych detergentów, enzymów („bio”) i wybielacza.
- Ręcznie: letnia woda, około 30 °C, 10 minut namaczania, płukanie najpierw w letniej, potem w zimnej wodzie.
- Suszenie: na płasko; swetry przechowuj złożone, żeby się nie rozciągały.
Skąd te zasady? Powierzchnię włókna wełny pokrywają łuski. Przy tarciu i ucisku w ciepłej, mokrej pralce łuski się sczepiają, a ubranie filcuje się i kurczy.
Czym zastąpić wełnę merino
Wełnę możesz zastąpić innymi włóknami. Unijne rozporządzenie o nazwach włókien opisuje je tak:
- bawełna i len: włókna roślinne, z torebek nasiennych bawełny i z łodyg lnu;
- wiskoza, modal i lyocell: włókna z regenerowanej celulozy, które różnią się metodą produkcji; więcej w artykułach o wiskozie, modalu i lyocellu;
- poliester i akryl: włókna syntetyczne z długich łańcuchów polimerów.
Według opracowania Europejskiej Agencji Środowiska z 2022 roku noszenie i pranie tekstyliów syntetycznych uwalnia mikroplastik. Takie tekstylia odpowiadają za około 8% mikroplastiku, który z Europy trafia do oceanów. W badaniu z 2016 roku kurtki i bluzy z syntetycznych dzianin, głównie z polaru poliestrowego, gubiły w praniu mikrowłókna, najwięcej w pralkach ładowanych od góry. Włókna naturalne także gubią mikrowłókna.
Więcej o tym, z czego są ubrania, znajdziesz w dziale Moda.
Skąd te informacje
Korzystamy z przepisów (rozporządzenie UE nr 1007/2011, rozporządzenie Nowej Zelandii z 2018 roku) i materiałów instytucji publicznych (Komisja Europejska, FAO, australijski urząd statystyczny, Europejska Agencja Środowiska). Sięgamy też do materiałów organizacji działającej na rzecz dobrostanu zwierząt (RSPCA Australia) i weterynarzy (AVA), recenzowanych badań oraz dokumentów organizacji, które prowadzą certyfikaty i deklaracje (Textile Exchange, AWEX). Materiałów branży wełnianej (AWI, Woolmark) używamy tylko do faktów o produkcji i praniu.
Gdzie źródła się różnią, podajemy obie wersje: udział Australii w produkcji (ponad 50% w 2001 roku według urzędu statystycznego, około 70% w sezonie 2018/19 według Wool 2030), wiek jagniąt przy mulesingu (2-12 albo 6-10 tygodni) i klasy grubości wełny.
