Do czego potrzebny jest wapń
Wapń jest podstawowym materiałem budulcowym kości i zębów, a kości są też magazynem wapnia dla reszty organizmu. Normy żywienia NIZP PZH-PIB piszą, że wapń bierze udział w przewodzeniu bodźców nerwowych, kurczeniu się mięśni, aktywacji niektórych enzymów i krzepnięciu krwi. Z produktów roślinnych najwięcej wapnia mają według NCEZ orzechy, nasiona i pestki, niektóre nasiona roślin strączkowych, warzywa kapustne i niektóre zboża, a dietę uzupełniają napoje roślinne wzbogacane w wapń.
Na co pomaga wapń według UE
Unijny wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych pozwala napisać, że wapń „przyczynia się do prawidłowego krzepnięcia krwi”, „przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu energetycznego”, „pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu mięśni”, „pomaga w utrzymaniu prawidłowego przekaźnictwa nerwowego”, „pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu enzymów trawiennych”, „bierze udział w procesie podziału i specjalizacji komórek”, „jest potrzebny do utrzymania zdrowych kości” i „jest potrzebny do utrzymania zdrowych zębów”. To najwyższy poziom naszej skali dowodów. Trzy z tych zdań pokazujemy w ramce „Co mówią dowody” na górze strony.
Ile wapnia dziennie
Normy żywienia dla populacji Polski z 2024 roku podają zalecane spożycie wapnia (RDA) dla dorosłych, a EFSA swoją wartość referencyjną (PRI):
| Dorośli | Normy NIZP PZH-PIB (mg na dobę) | EFSA (mg na dobę) |
|---|---|---|
| kobiety 19-50 lat | 1000 | 1000 do 24. roku życia, potem 950 |
| kobiety od 51 lat | 1200 | 950 |
| mężczyźni 19-65 lat | 1000 | 1000 do 24. roku życia, potem 950 |
| mężczyźni od 66 lat | 1200 | 950 |
Źródło: tabela 1 norm NIZP PZH-PIB i opinia EFSA z 2015 roku. EFSA tłumaczy wyższą wartość dla osób w wieku 18-24 lata tym, że ich kości wciąż gromadzą wapń. Zapotrzebowanie dzieci, nastolatków i kobiet w ciąży lub karmiących piersią jest inne; w tych sytuacjach porozmawiaj z lekarzem albo dietetykiem.
Według badań przytoczonych w normach wapń to składnik mineralny, którego w diecie Polaków brakuje najczęściej: 80% osób nie osiągało nawet średniego zapotrzebowania, a przeciętna dieta dorosłych w wieku 19-64 lata dawała 615 mg wapnia na dobę.
Produkty bogate w wapń: tabela
Wśród produktów roślinnych w bazie USDA najwięcej wapnia w 100 g mają mak, sezam, tofu twarde z siarczanem wapnia i nasiona chia. Tabela pokazuje zawartość wapnia w 100 g i w typowej porcji według bazy USDA FoodData Central, zestawu SR Legacy. Przy każdym produkcie podajemy numer wpisu FDC, żeby dało się sprawdzić liczbę.
| Produkt (100 g) | Wapń (mg) | Porcja | W porcji (mg) | Wpis USDA (numer FDC) |
|---|---|---|---|---|
| mak | 1438 | łyżka (8,8 g) | 126,5 | 171330 |
| sezam, cały, suszony | 975 | łyżka (9 g) | 87,8 | 170150 |
| tofu twarde z siarczanem wapnia | 683 | pół szklanki w kostkach (126 g) | 860,6 | 172475 |
| nasiona chia, suszone | 631 | łyżka (12 g) | 75,7 | 170554 |
| tahini (pasta sezamowa) | 426 | łyżka (15 g) | 63,9 | 170189 |
| masło migdałowe, bez soli | 347 | łyżka (16 g) | 55,5 | 168588 |
| soja, suche nasiona | 277 | ćwierć szklanki suchych nasion (47 g) | 128,8 | 174270 |
| migdały | 269 | garść, 23 migdały (28 g) | 76,4 | 170567 |
| siemię lniane | 255 | łyżka (10 g) | 26,3 | 169414 |
| jarmuż, surowy | 254 | szklanka liści (21 g) | 53,3 | 168421 |
| fasola biała, suche nasiona | 240 | ćwierć szklanki suchych nasion (51 g) | 121,2 | 175202 |
| tofu twarde z siarczanem wapnia i nigari | 201 | pół szklanki w kostkach (126 g) | 253,3 | 172448 |
| napój migdałowy wzbogacany, bez cukru | 184 | szklanka (240 ml) | 447,1 | 174832 |
| figi suszone | 162 | 3 figi (25 g) | 40,8 | 174665 |
| rukola | 160 | pół szklanki liści (10 g) | 16,0 | 169387 |
| orzechy brazylijskie | 160 | 1 orzech (5 g) | 8,0 | 170569 |
| amarantus, ziarno | 159 | ćwierć szklanki suchego (48 g) | 76,8 | 170682 |
| jarmuż, gotowany | 150 | pół szklanki (59 g) | 88,5 | 169238 |
| fasola czerwona, suche nasiona | 143 | ćwierć szklanki suchych nasion (46 g) | 65,8 | 175193 |
| natka pietruszki, świeża | 138 | łyżka posiekanej (3,8 g) | 5,2 | 170416 |
| napój sojowy wzbogacany w wapń | 123 | szklanka (240 ml) | 298,9 | 172456 |
| fasola czarna, suche nasiona | 123 | ćwierć szklanki suchych nasion (49 g) | 59,7 | 173734 |
| orzechy laskowe | 114 | garść (28 g) | 32,4 | 170581 |
| tempeh | 111 | pół szklanki w kostkach (83 g) | 92,1 | 174272 |
| pistacje, surowe | 105 | garść (28 g) | 29,8 | 170184 |
| soja, ugotowana bez soli | 102 | pół szklanki (86 g) | 87,7 | 174271 |
| szpinak, surowy | 99 | szklanka liści (30 g) | 29,7 | 168462 |
| kapusta pak choi, gotowana | 93 | pół szklanki (85 g) | 79,1 | 170391 |
| fasola biała, ugotowana bez soli | 90 | pół szklanki (90 g) | 80,6 | 175203 |
| ciecierzyca, ugotowana bez soli | 49 | pół szklanki (82 g) | 40,2 | 173757 |
| brokuły, surowe | 47 | szklanka różyczek (91 g) | 42,8 | 170379 |
| brokuły, gotowane | 40 | pół szklanki (78 g) | 31,2 | 169967 |
| napój sojowy niewzbogacany | 25 | szklanka (240 ml) | 60,8 | 172446 |
Zawartość w 100 g podajemy w pełnych miligramach, tak jak baza USDA, a wartości w porcji zaokrągliliśmy do jednego miejsca po przecinku. Porcje też pochodzą z bazy USDA, a szklanka to w niej amerykańska miara 240 ml. Ugotowane strączki wchłaniają wodę, więc w 100 g mają około jednej trzeciej wapnia suchych nasion: fasola biała 90 mg wobec 240 mg, soja 102 mg wobec 277 mg.
Dwa napoje w tabeli są wzbogacane. W napoju sojowym widać to w nazwie wpisu USDA: wersja z dodatkiem wapnia ma 123 mg w 100 g, a zwykła 25 mg. Nazwa wpisu napoju migdałowego nie mówi o wzbogaceniu. Tyle wapnia wskazuje jednak na napój z dodatkiem wapnia. To nasz wniosek: NCEZ podaje dla napoju migdałowego 42 mg. Inne są też niektóre liczby w tabeli NCEZ, na przykład 1266 mg dla maku i 114 mg dla sezamu. To dane z innej bazy i z innych próbek.
Porcja zmienia kolejność. Mak ma najwięcej wapnia w 100 g, ale łyżka maku to 126,5 mg, a pół szklanki tofu z siarczanem wapnia 860,6 mg. Białko w tych samych produktach podajemy na stronie Produkty wysokobiałkowe.
Roślinne źródła wapnia
Tofu ścinane solą wapnia. NHS wymienia tofu ścinane solą wapnia wśród źródeł wapnia dla wegan. Ile wapnia ma tofu, zależy od tego, czym je ścięto: w bazie USDA twarde tofu z siarczanem wapnia ma 683 mg w 100 g, a twarde z siarczanem wapnia i nigari 201 mg. Siarczan wapnia to dodatek E516, więc szukaj go w składzie na etykiecie. Rodzaje tofu i koagulanty opisujemy w przewodniku Tofu.
Napoje roślinne wzbogacane w wapń. NHS poleca niesłodzone napoje sojowe, grochowe i owsiane wzbogacane w wapń, a NCEZ pisze, że wzbogacane napoje roślinne uzupełniają dietę w wapń. Szklanka wzbogaconego napoju sojowego to według USDA 298,9 mg wapnia, a niewzbogaconego 60,8 mg. Wzbogacenie widać w składzie i w tabeli wartości odżywczych na kartonie. Dlaczego napoje z oznaczeniem BIO często nie mają dodanego wapnia, wyjaśniamy w przewodniku Mleko roślinne.
Sezam, mak, migdały i chia. NHS wymienia na liście dla wegan sezam i tahini, suszone owoce, takie jak figi, oraz rośliny strączkowe. W tabeli łyżka sezamu daje 87,8 mg wapnia, łyżka tahini 63,9 mg, a garść migdałów 76,4 mg.
Warzywa kapustne. NHS wymienia zielone warzywa liściaste, na przykład brokuły i kapustę, ale wyłącza z tej listy szpinak. NCEZ pisze, że wapń z warzyw kapustnych jest stosunkowo dobrze przyswajalny.
Normy NIZP PZH-PIB piszą, że wapń należy do składników deficytowych w diecie wegan, którzy nie jedzą produktów wzbogacanych i nie przyjmują suplementów, i że planowane poziomy składników odżywczych dla wegan powinny być wyższe niż RDA. Normy nie podają, o ile wyższe. NCEZ pokazuje przykładowy dzień bez nabiału, który pokrywa zapotrzebowanie 1000-1200 mg: szklankę napoju roślinnego wzbogacanego w wapń, kostkę tofu, garść suszonych fig, jarmuż, garść orzechów laskowych, dużą łyżkę maku, kawałek pora i białą fasolę.
Co ma dużo wapnia, a co go słabo oddaje: szpinak i szczawiany
Tabela pokazuje zawartość, a organizm przyswaja tylko część wapnia z produktu. Normy podają, że niektóre rośliny, na przykład jarmuż, natka pietruszki, szpinak i suche nasiona fasoli, mają dużo wapnia, ale z wielu z nich jest on słabo przyswajalny z powodu wysokiej zawartości kwasu szczawiowego lub fitynowego. NCEZ wyjaśnia, że te kwasy łączą wapń w jelitach w nierozpuszczalne związki.
Szpinak jest tu najważniejszym przykładem. Ma według USDA 99 mg wapnia w 100 g, a NCEZ pisze, że biodostępność wapnia ze szpinaku jest bardzo niska z powodu wysokiej zawartości kwasu szczawiowego. NHS też zaznacza, że szpinak ma dużo wapnia, ale organizm nie przyswoi go w całości. Dlatego w planowaniu wapnia szpinaku nie liczymy.
Co jeść, żeby lepiej przyswajać wapń
Normy podają, że z diety przyswaja się około 25% wapnia, w zależności od składu diety od 10% do 40%.
Witamina D. Unijny wykaz pozwala napisać, że witamina D „pomaga w prawidłowym wchłanianiu/wykorzystywaniu wapnia i fosforu”, a NCEZ pisze, że jest niezbędna do aktywnej absorpcji wapnia w jelitach. NHS radzi, żeby jesienią i zimą każdy rozważył codzienny suplement witaminy D. Dawki i roślinne formy opisujemy na stronie Witamina D.
Mniej soli. NCEZ pisze, że sól zwiększa wydalanie wapnia z moczem.
Co jeszcze przeszkadza. Normy wymieniają nierozpuszczalne frakcje błonnika, tłuszcz i zbyt dużo fosforu jako czynniki, które utrudniają wykorzystanie wapnia. Działa to też w drugą stronę: według norm wapń może osłabiać wchłanianie żelaza z roślin, o czym piszemy na stronie Żelazo, a według NCEZ bardzo duże spożycie wapnia ogranicza przyswajanie magnezu, więc przy dużej ilości tofu i napojów wzbogacanych warto jeść też pełne ziarna, nasiona i orzechy. Więcej na stronie Magnez.
Wapń w tabletkach: kiedy pytać lekarza i co mówią instytucje
Nie polecamy żadnego preparatu. Podajemy wartości, które publikują instytucje:
- EFSA utrzymała w 2012 roku górny tolerowany poziom spożycia wapnia dla dorosłych, także kobiet w ciąży i karmiących piersią: 2500 mg na dobę z jedzenia i suplementów łącznie. Normy NIZP PZH-PIB przyjmują tę samą wartość.
- NHS podaje, że do 1500 mg wapnia dziennie w suplementach raczej nie zaszkodzi, a większe dawki mogą dawać ból brzucha i biegunkę. Ta liczba dotyczy samego suplementu, a górny poziom EFSA, 2500 mg, obejmuje też jedzenie, w tym tofu i napoje wzbogacane.
- Normy wymieniają suplementy wśród źródeł wapnia, obok wody mineralnej i żywności wzbogacanej.
Licz wapń z suplementu razem z wapniem z jedzenia, w tym z tofu i napojów wzbogacanych. Czy suplement jest ci potrzebny i w jakiej dawce, ustal z lekarzem, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki albo masz chorobę nerek.
Kiedy do lekarza
Normy NIZP PZH-PIB piszą, że długotrwały niedobór wapnia może zmniejszać wytrzymałość kości i prowadzić do osteoporozy u dorosłych. Niski poziom wapnia we krwi to według norm zwykle skutek niedoboru witaminy D lub magnezu, zaburzeń hormonalnych, ciężkiej choroby albo niektórych leków; jako częste objawy normy wymieniają drętwienie wokół ust, mrowienie dłoni i stóp oraz skurcze mięśni. Te objawy mają też wiele innych przyczyn, które ustala lekarz.
Jeśli masz takie objawy, zgłoś się do lekarza rodzinnego. Z lekarzem albo dietetykiem ustal też dietę i suplementy w ciąży, w czasie karmienia piersią, u dzieci i nastolatków oraz przy chorobach nerek, tarczycy i kości.
Inne składniki, na które warto zwrócić uwagę na diecie roślinnej, zebraliśmy w dziale Zdrowie: witamina B12, witamina D, omega-3, żelazo i magnez. Ile białka potrzebujesz, policzysz w kalkulatorze białka.
Skąd te informacje
Normy spożycia, przyswajalność wapnia, czynniki, które ją zmieniają, dane o spożyciu w Polsce i zdanie o wapniu w diecie wegan bierzemy z „Norm żywienia dla populacji Polski” NIZP PZH-PIB z 2024 roku. Wartości EFSA pochodzą z opinii o wartościach referencyjnych z 2015 roku i o górnym poziomie spożycia z 2012 roku. Zawartość wapnia podajemy za bazą USDA FoodData Central, z numerem każdego wpisu; tabela NCEZ, z którą porównujemy, opiera się na innych danych. Listę roślinnych źródeł i uwagę o szpinaku podajemy za NHS i NCEZ, dawki suplementów za NHS, a uwagę o wapniu i magnezie za artykułem NCEZ o magnezie. Brzmienie oświadczeń zdrowotnych przepisujemy dosłownie z rozporządzenia UE nr 432/2012.
Źródła różnią się w dwóch miejscach. NHS podaje dla dorosłych w Wielkiej Brytanii 700 mg wapnia dziennie, mniej niż normy polskie i EFSA; podajemy normy NIZP PZH-PIB i EFSA. Artykuł NCEZ podaje dla osób po 50. roku życia górny poziom 2000 mg na dobę, a opinia EFSA, na którą się powołuje, utrzymuje 2500 mg dla wszystkich dorosłych; podajemy wartość EFSA, a jeśli planujesz suplement, omów obie liczby z lekarzem.